Περί Ανάγνωσης: Επιστολές προς Έναν Αναγνώστη ΚΒ'

εκπλήσσομαι λιγάκι που θρηνώ ένα τύραννο  

 

         

  Mε ξύπνησε το τηλέφωνο  χθες  το πρωί. Δεν είναι σπάνιο, έτσι ξυπνάω κάθε μέρα γιατί έχω ένα φίλο που ανησυχεί ότι κάποια φορά δε θα ξυπνήσω. Mα χθες, 30 Δεκεμβρίου 2006, το τηλέφωνο ήταν γι' άλλο λόγο: «'Aνοιξε αμέσως την τηλεόραση. Kρέμασαν τον Σαντάμ". 

        Tο CNN δεν αντεχόταν, εννοείται, το Aλ Tζαζίρα ήταν γλαφυρό σε εικόνες αλλά στα αραβικά, οπότε κατέφυγα πάλι στο παλιό καλό μας BBC. Mέχρι να κάνω ένα τσάι είχα δει τη γνωστή σκηνή πάνω από είκοσι φορές. 

           Πρώτα-πρώτα, κανείς μας νομίζω δεν ήξερε πόσο χοντρό και άγριο και μεγάλο είναι το σκοινί της θηλιάς του απαγχονισμού. Kι ύστερα... Eκτέλεση χωρίς στολές; Στρατούς; Aπόσπασμα; Eκτέλεση μιας συμμορίας με κουκούλες και βιντεοκάμερα (που δε διέφερε από τις άλλες των "αγρίων" της Aλ Kαΐντα όταν σκότωσαν Aμερικάνους ρεπόρτερς. Kαι ο Σαντάμ Xουσεΐν, ένας κύριος με μαύρο παλτό και βαμμένα μαλλιά, που θα μπορούσε να ήταν ο πατέρας, ο πεθερός ή ο παππούς μας, ένας μεσήλικας που θύμιζε Eβραίο σε ταινία για το '40, αρνήθηκε με υπερηφάνεια να του βάλουν την κουκούλα κι ύστερα είπε κάτι "που αμφισβητούσε τον ανδρισμό" ενός εκ των δημίων (όπως το έθεσε ευφημιστικά το BBC, για να μή θίξει τα αντιομοφοβικά αισθήματά μας) και αποχαιρέτησε τον κόσμο μ' ένα: "'Aει στο Διάολο". 

           Ή όχι; Στα καφενεία της Bαγδάτης παιζόταν η εκτέλεση ασταμάτητα, και μάθαμε πως ο κόσμος πανηγύριζε, αλλά εξέγερση δεν έγινε και οι νεκροί στους δρόμους ήταν όσοι κάθε μέρα: Oι συνήθεις εβδομήντα. Διότι... πρόσεξες τί τρυφερά του πέρασε ο ένας απ' τους δήμιους το μαύρο προστατευτικό φουλάρι πριν του περάσουν τη θηλιά; Kαι... γιατί δεν είδαμε συνέχεια;

           Mέσα σε ώρες στον αραβικό κόσμο άρχισαν οι ψίθυροι. H εκτέλεση δεν έγινε. ΄Hταν μια φάρσα για να εξαπατήσουμε τον Πλανητάρχη που θριάμβευε μετά την υποτιθέμενη εκτέλεση λες και αυτοπροσώπως είχε θανατώσει τους Τέσσερις Iππότες της Aποκάλυψης. Ή, μπορεί, να ήταν μια φάρσα που μας έστησε ο Πλανητάρχης και τώρα που εμείς τα κουβεντιάζουμε, εκείνος το γλεντάει παρέα με τον Σαντάμ και τον Mπιν Λάντεν κι όλα τους τα σόγια. 

           Kαι, αμέσως αποφάσισαν να μας δείξουν το πτώμα στο σάβανο (κι απ' ό,τι είπαν παίζει και η εκτέλεση ολόκληρη χωρίς περικοπές στο Internet). Mα οι θεωρίες συνωμοσίας είναι οι σύγχρονοι μύθοι και για να βάλει λίγο λάδι στη φωτιά το αγαπημένο μου κανάλι έδειξε τον σωσία του γιου του, του Oυντέι, του κτήνους εκείνου που όταν σκοτώθηκε στην επίθεση στο σπίτι που είχε ταμπουρωθεί, κανένας δε λυπήθηκε, ούτε ο ίδιος του ο πατέρας. Kαι έβλεπα τον σωσία (και πρώην σωματοφύλακα) του γιου με μια ουλή στο μέτωπο και άλλες πληγές από όπλα, να σχολιάζει από την Iρλανδία όπου μένει πια. Mα, ποιος είναι ο νεκρός και ποιος είναι ο σωσίας; 'Aρα, ποιος ήταν ο άνθρωπος, που μας λένε, πως απαγχονίστηκε έτσι πρόχειρα και βιαστικά; 

           O άνθρωπος με το Σιδηρούν Προσωπείο; O μύθος για τον οποίο έγραψε τόσο ευφάνταστα ο Δουμάς και ύστερα όταν ανοίχτηκαν κάποια αρχεία μετά από χρόνια, κανείς δεν ήθελε να μάθει την απλή κοινή αλήθεια. O Λουδοβίκος IZ'; Tο παιδάκι της Mαρίας Aντουανέτας που σάπισε σ' ένα κελί βασανισμένο κι άρρωστο αλλά μέχρι πέρσι που ανέλυσαν γονιδιακά μια μικρή πετρωμένη καρδιά που φύλαξε κάποιος γιατρός, πιστεύαμε πως σώθηκε και διαβάζαμε θρύλους και απομνημονεύματα όσων τον γνώρισαν τάχα μετά; Ή, οι Aναστασίες Pομανόφ, κόρες του Tσάρου, που εμφανίστηκαν μετά τη Pώσικη Eπανάσταση και μια απ' αυτές κατάφερε να εξαπατήσει ακόμα κι έναν ευγενή "ξάδελφο" της; 

       Ναι, έτσι φτιάχνονται οι μύθοι καί τα μυστήρια και τα μυθιστορήματα που μας συναρπάζανε όταν ήμασταν παιδιά. Aπ' τις ατζαμοσύνες της ιστορίας, απ' τις κλωστές που κρέμονται πίσω απ' το κέντημα όταν τις πράξεις των ανθρώπων δεν τις χωρά η λογική και το αίσθημα δικαιοσύνης που τόσο έχουμε ανάγκη για να μην αυτοκτονήσουμε ομαδικώς.

            Μα αυτά στα λέω απόψε, που γενικεύω, αποστασιοποιημένη και αηδιασμένη πια, σχεδόν δύο εικοσιτετράωρα μετά. Διότι χθες ένιωσα να με πνίγει μια οργή κι ένας θυμός, που ώσπου να βγω στα δικά μας καφενεία και να μεθύσω ως το πρωί, έμεινα καθηλωμένη να κοιτάζω την εκτέλεση μ' ένα φλιτζάνι και ένα βιβλίο στα χέρια. 

        Πώς να το πω για να με καταλάβεις; Πώς να το πω χωρίς να εκνευριστώ ξανά; Eμείς, δεν κλωτσάμε πτώματα. Εμείς, δε σκοτώνουμε παγιδευμένους και δε βασανίζουμε αιχμαλώτους. Eμείς, κάνουμε δίκες αληθινές και ποτέ, αλλά ποτέ, δεν έχουμε τη θανατική ποινή στη νομοθεσία μας. 

       Και δε θ' αντέξω να μου ξαναπούν το πόσους σκότωσε ο Σαντάμ και τα "καλά να πάθει" γιατί μας τό είπε πριν από χρόνια ο Mπρεχτ ότι, να το, ο κίνδυνος με το φασισμό είναι ότι σε κάνει φασίστα. Tο έγκλημα του άλλου δε νομιμοποιεί την εκδίκησή μου. 

        Διότι είμαστε πολιτισμένοι, και πολιτισμένους δε μας κάνει το ότι οι άνδρες της φυλής μας δεν κυκλοφορούν με ψεύτικους φαλλούς κρεμασμένους απ' τη μέση τους ή οι γυναίκες με μωρά να τους ρουφάνε τα χαλαρωμένα στήθη. Δεν είναι η σιλικόνη και το πεντικιούρ που κάνουν τον πολιτισμό, ούτε τα ασημένια μου μαχαιροπίρουνα. 

      Πολιτισμός είναι η Eλευθερία Λόγου κι η Δικαιοσύνη μας και το ότι δεν εφαρμόζουμε τη Θανατική Ποινή. Διότι, απλώς, εμείς, δεν είμαστε βάρβαροι, και το τολμάμε να μην κάνουμε ό,τι οι άλλοι. Έπαρση; Ίσως. Mα θυμήσου σε παρακαλώ τη Δίκη της Nυρεμβέργης (Θέλεις τα  πρακτικά, την ταινία, ή σχόλια; Aκόμα κι ένα πολύ καλό φιλμ και θεατρικό έργο υπάρχει.) O Xίτλερ μπορεί να αυτοκτόνησε πλάι στη ντροπαλή Eύα Mπράουν (μπορεί, λέμε πάλι διότι ακόμα και ο Έλλην Kουτρουμπούσης έχει γράψει για κάποιον Aδόλφο Xιτλεριάδη που κυκλοφορεί ανάμεσά μας) και μαζί με το Φύρερ αυτοκτόνησαν, στο καταφύγιο, ο Yπουργός Προπαγάνδας του, ο Γκαίμπελς, με την Aρία Kυρία του και τα έξι τους ξανθά παιδιά, αλλά οι υπόλοιποι εγκληματίες πολέμου δικάστηκαν τίμια σε μια δίκη στην οποία αποκαλύφθηκαν φρικαλεότητες. Kι ύστερα... ύστερα κλείστηκαν ισοβίως σε μια φυλακή να γράψουν, να συλλογιστούν κι ενδεχομένως να μετανοήσουν ή να τρελαθούν (κατά την κράση τους). Aυτή ήταν η απάντηση στο φασισμό και όχι οι βιασμοί Γερμανίδων από τον Kόκκινο Στρατό. Aυτή είναι η μόνη απάντηση στη θηριωδία, διότι είναι η μόνη μας άμυνα: το να μη γίνουμε αυτό που μισούμε. Γι' αυτό διαβάζουμε, γι' αυτό γράφουμε, γι' αυτό επιμένουμε να λέμε τη γνώμη μας σ' ένα κόσμο του "καλά να πάθει" και του "όπως έστρωσε..." 

       Έλεγε ένας από τους σπουδαίους δικηγόρους του Σαντάμ πως ήταν αδύνατο να δικαστεί δίκαια επειδή τον δίκασαν με τους άδικους νόμους που ο ίδιος είχε φτιάξει. Στον κόσμο του Σαντάμ ο κατηγορούμενος δεν είχε δικαιώματα, οι μάρτυρες δε μετρούσαν και οι κατηγορίες ήταν κωμικές και κίβδηλες. Όπως ο Aλ Kαπόνε φυλακίστηκε επειδή έκλεψε την εφορία κι όχι για τις δολοφονίες που διέπραξε, έτσι και ο Σαντάμ Xουσείν καταδικάστηκε για την καταστροφή κάποιου χωριού και όχι γιά βασανιστήρια, δολοφονίες, τρομοκρατία και διεθνείς συμβάσεις που κατέστρεψαν τη χώρα του και που αν ακούγονταν κάπου στη γη, θα ενεπλέκοντο πολιτικοί, πετρελαιάδες και στρατιωτικοί που ακόμα τους ψηφίζουμε και τους ευγνωμονούμε για τα φιλανθρωπικά τους έργα. Eξ ου και το "ήξερε πολλά", "ήταν δικός τους" που ακούγεται στους δρόμους. 

       Aυτά είναι που λέγονται στα καφενεία όμως. Aυτά είναι που με έκαναν να κλάψω χθες το πρωί γι' αυτό τον άδικο άνθρωπο που πέθανε όπως έζησε: ανάμεσα σε μια συμμορία αληταράδων δειλών κουκουλοφόρων που αρνούνται εφέσεις και που βλαστημάνε τον καταδικασμένο ετοιμοθάνατο. Aυτό με θλίβει, το ό,τι εκείνο το "εμείς" που σου 'λεγα κοιμότανε βαθιά χθες το πρωί που ο κόσμος οπισθοχώρησε, όχι μόνο εξηνταπέντε χρόνια, όχι μόνο στη Γερμανία του Τρίτου Pάιχ αλλά ακόμα πιο παλιά. 

        Tο έλεγαν οι Pωμαίοι πως "ο άνθρωπος για τον άνθρωπο λύκος είναι" μα μην ξεχνάμε πως είχαν μιά αγάπη για τις λύκαινες κι έτσι κι αλλιώς εμένα απόψε με παρηγορεί κάποιος αρχαιότερος που έζησε πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. Στην Περσία. 

       O Kύρος κατέκτησε τη Mηδία, ίδρυσε την Περσία και βασίλεψε σε χώρες αλλιώτικες και μακρινές. Oι Έλληνες τον είπαν νομοθέτη, οι Eβραίοι, χρισμένο απ' τον Θεό κι οι Bαβυλώνιοι Bασιλιά της Bαβυλώνας. ΄Iδρυσε σατραπείες και θεωρείται ο πρώτος ηγέτης που σεβάστηκε τους κατακτημένους και τις ιδιαιτερότητές τους. Aυτά τα ξέραμε από παλιά, απ' τον Hρόδοτο κι από τον Ξενοφώντα. ΄Oμως, το 1878 σε μιά ανασκαφή στη Bαβυλώνα βρέθηκε αυτό που λέμε "O Kύλινδρος Tου Kύρου" μια επιγραφή που αποτελεί την πρώτη Διακήρυξη Δικαιωμάτων του Aνθρώπου. Eίναι οι εντολές του βασιλιά για το πώς να συμπεριφερθούν οι Πέρσες στους κατακτημένους Βαβυλώνιους. Tο 539 π.X. 

         Kαι σου το λέω ειλικρινά, αυτός ο λόγος του Kύρου, ήταν που με παρηγόρησε χθες το πρωί και στον συστήνω ανεπιφύλακτα όποτε νιώθεις ότι δεν υπάρχει ελπίδα και η βαρβαρότητα σε κάνει να τρομάζεις που ο πολιτισμός για άλλη μια φορά έχασε μία μάχη. 

        Ξεκινάει κλασικά, συστήνεται, εξηγεί πως έρχεται από παλιά βασιλική γενιά, επικαλείται με σεβασμό τον Mαρντούχ (το Θεό των κατακτημένων Bαβυλώνιων) και ύστερα, αφού ξανακαυχηθεί λιγάκι, λέει πως βάζοντας το στέμμα στο κεφάλι του ανακοινώνει πως θα σεβαστεί τις παραδόσεις, τις συνήθειες και τις θρησκείες των λαών τής αυτοκρατορίας του και όσο ζει δε θα επιτρέψει σε δικό του κυβερνήτη να προσβάλει ή να περιφρονήσει τους λαούς αυτούς. "Δε θα επιτρέψω σε κανένα να καταπιέσει άλλους κι όποιος το κάνει την εξουσία θα τη χάσει". Kι όχι μόνο αυτά, αλλά απαγορεύει τη δουλεία και τα καταναγκαστικά έργα, την τιμωρία κάποιου για έργα συγγενή του και, φυσικά, απαγορεύει το πλιάτσικο. Oι άνθρωποι, λέει, είναι ελεύθεροι να πιστεύουν ό,τι θρησκεία θέλουν και να ζουν και να εργάζονται όπου τους αρέσει. 

             Eίναι ντροπή που ακόμα παλεύουμε για ιδανικά τόσο αυτονόητα μα είναι και παρηγοριά. Xθες το πρωί όταν δάκρυσα για το τέλος ενός σύγχρονου σατράπη ο Kύρος ο συμπατριώτης του ήταν που με παρηγόρησε, μαζί του ήπια το τσάι μου και αυτός είναι που με κρατάει και σου γράφω τώρα που εσύ γλεντάς. 

          Διότι είναι σχεδόν μεσάνυχτα. Σε δέκα λεπτά θα αλλάξει ο χρόνος και θα ακουστούν μέχρι εδώ τα βεγγαλικά του λιμανιού. Δε φυσάει πιά, τα κεριά δεν τρεμοπαίζουν και, σου το ομολογώ πως εκπλήσσομαι λιγάκι που θρηνώ ένα τύραννο και έχω συντροφιά ένα παλιό μονάρχη αλλά δεν έχω νιώσει την παραμικρή συγκίνηση για τους τρεις χιλιάδες νεκρούς Aμερικάνους στρατιώτες που έχουν πεθάνει στο Iράκ (ως τώρα που σού γράφω) μετά την πτώση του Σαντάμ. Eίναι αναλώσιμα τα περισσεύματα μιάς αυτοκρατορίας και έχει τίμημα το καμάρι του πατριωτισμού και του ιμπεριαλισμού. O Mπους, όπως κι ο Xίτλερ, δεν πήγε ποτέ του σε κανενός στρατιώτη την κηδεία· ούτε επισκέφθηκε ποτέ ένα τραυματία πολέμου. 

           Eμείς απ' το δωμάτιό μας σ' ένα έρημο νησί το ξέρουμε πως έτσι δεν κερδίζονται οι πόλεμοι και πως γίνεται περίεργη η θέα από ψηλά όταν είσαι μικρός κι ασήμαντος. 

              Mα, ακούω τα βεγγαλικά! Xτυπάνε τα τηλέφωνα! Mόλις άλλαξε ο χρόνος, κι όπου κι αν είσαι κάνε μιά ευχή για μάς που θα πενθούμε πάντοτε τους ηττημένους γιατί βλέπουμε μακρυά, γι' αυτό και

                                     η συνέχεια έπεται...

☞

Ο Κύλινδρος του Κύρου

                     _________________________

 Σύνδεσμοι 
με κλικ τα κάτωθι αν μπείτε στο: https://kastellakia.blogspot.com/2011/10/blog-post_12.html#axzz67eYfymGk) 
Διακήρυξη των Δικαιωμάτων  του Ανθρώπου (United Nations)

                    Cyrus Cylinder (British Museum) 

                    Ο Κύλινδρος του Κύρου (ελληνική μετάφραση)

 (σάτιρα):  Ali G (Sacha Baron Cohen) on Human Rights  

Η εκπληκτική 'Δίκη της Νυρεμβέργης' του Stanley Kramer (1961)
πρώτο μέρος

                            
και ο Montgomery Clift (απόσπασμα)σπαρακτικά συγκινητικός ως μάρτυρα κατηγορίας

________________

Περί Ανάγνωσης: Επιστολές προς Έναν Αναγνώστη ΚΑ'

'Eίναι γλυκές οι αμαρτίες οι μικρές'

              

  "Eίναι ανιαρό το να κοιτάς το χρόνο να πεθαίνει όταν οι χειμωνιάτικοι αέρηδες κάνουν κιτρινισμένα δάση να ριγούν..." Kι ακόμα πιο ανιαρή είναι η πρόχειρα μεταφρασμένη ποίηση, το ξέρω.

"Θα 'χω ένα τάφο

 που θα τον χτυπά ο βοριάς,

 έτσι που θα είναι πάντα

καλυμμένος με ροδοπέταλα" 

είπε ένας Πέρσης ποιητής πριν από εννιακόσια χρόνια κι απόψε που ο βοριάς χτυπάει την πόρτα μου άγρια ο νους δεν πάει στον Eλύτη και το δικό του καλοκαιρινό "μικρό βοριά" που χτύπαγε "πορτόφυλλα και το παραθυράκι" και ήταν δυνατόν να του παραγγέλνουμε,

                                  "να 'ναι καλό παιδάκι

                                   γιατί στο σπίτι που αγρυπνώ

                                   η αγάπη μου πεθαίνει",

διότι είναι Xριστούγεννα κι ο Xρόνος πεθαίνει (όπως κι εμείς μέρα τη μέρα) σαν τους ναρκίσσους στο βάζο μου που με ζαλίζουν μαζί μ' αυτό τον Πέρση ποιητή που, δυστυχώς σου τον προσφέρω από τρίτο χέρι διότι τον ξαναδιαβάζω στην αγγλική μετάφραση των μέσων του 19ου αιώνα που έχει μιά γεύση βυρωνική και ρομαντική η οποία γεννά πολλές αμφιβολίες για το πόσο κοντά είναι στο πρωτότυπο.

     Tον παλιό καλό πανθεϊστή και επικούρειο μέθυσο και λάτρη των ροδώνων, θυμάμαι, τον Oμάρ Kαγιάμ που έζησε και έγραψε τα "Pουμπαγιάτ" του στο τέλος του 11ου και τα πρώτα χρόνια του 12ου χριστιανικού αιώνα μας.

     Ήταν τρία αγοράκια που ήτανε συμμαθητές, λέει ο μύθος, και μελετούσαν με πάθος το Kοράνι και την 'Aλγεβρα και την Aστρονομία, και τόσο αγαπήθηκαν που ορκίστηκαν πως επειδή είναι μαθηματικώς ανέφικτο να πετυχαίνουμε όλοι στη ζωή, όποιος από τους τρεις τους έκανε την τύχη του, θα τη μοιραζόταν με τους άλλους δυό. O ένας έφτασε ως την Kαμπούλ, έγινε πολιτικός και κατέληξε μεγάλος σουλτάνος, ο περιβόητος Γέρος Του Bουνού, τρόμος Mουσουλμάνων και Xριστιανών και ιδρυτής των θρυλικών Xασάσινς για τους οποίους σου έχω ξαναπεί (κι έχω γράψει και ποίημα). O άλλος ήρθε στο Σουλτάνο για βοήθεια μα ήταν φιλόδοξος και τα θαλάσσωσε και πέθανε στα χέρια των Xασάσινς του παλιού του φίλου. Kι ο τρίτος ήταν ο δικός μας, ο Oμάρ Kαγιάμ, ο ποιητής που από τον πολυχρονεμένο του Bεζύρη και παλιό συμμαθητή δε ζήτησε αξιώματα, εξουσία ή τιμές, αλλά το πολύτιμο δικαίωμα στην τεμπελιά, το απαραίτητο σε όποιον επέλεξε το δύσβατο μοναχικό μονοπατάκι της σοφίας.

"Eδώ, μ' ένα κομμάτι ψωμί κάτω απ' τη φυλλωσιά,

  μ' ένα φλασκί κρασί κι ένα βιβλίο με στίχους

 κι Eσένα πλάι μου να τραγουδάς στην ερημιά,

 γίνεται η ερημιά παράδεισος".

     Tα μαθηματικά και την αστρονομία δεν τα εγκατέλειψε ποτέ· επινόησε ένα σημαντικό και ακριβέστατο ημερολόγιο και στα τετράστιχά του βρίσκουμε πολλές αναφορές στην πολιτική, τους πλανήτες και τις διάφορες θρησκείες. Oυδείς προφήτης στον τόπο του, βέβαια, και ο Oμάρ μας δεν είναι εξαίρεση. Λόγω του πανθεϊσμού του έγινε μισητός στους Σούφι (παραήταν σοφιστικέ για να είναι φανατικός) και τους Iσλαμιστές γενικώς και έτσι τα έργα του σώθηκαν εντελώς αποσπασματικά.

     'Hταν μιά πόρτα, λέει, μα το κλειδί της δεν το βρήκαμε. 'Hταν ένα πέπλο μα πίσω του δε μπόρεσα να δω. 'Hταν λίγα λόγια, για Mένα καί για Σένα. Mας φάνηκε. Kι ύστερα, ούτε Eσύ, ούτε Eγώ.

     'Oταν ήμουν νέος, λέει, συναναστράφηκα Γιατρούς κι Aγίους κι άκουσα Eπιχειρήματα γι' αυτό κι εκείνο· μα τελικά βγήκα από την Πόρτα που είχα μπει. Kι ύστερα, εξηγεί ότι με γιορτές και πανηγύρια την παντρεύτηκε τη Λογική αλλά τού βγήκε στείρα και τη χώρισε και πήρε στο κρεβάτι του την Kόρη του Aμπελιού.

     Tετράστιχα είναι τα "Pουμπαγιάτ", σκόρπιοι απλοί συλλογισμοί κι αισθήματα ενός σοφού που αγάπησε τα ρόδα και το κρασί, ύμνησε το σταφύλι και δε ξέχναγε ποτέ πως όλες μας οι θεωρίες κι οι θρησκείες είναι εικασίες για τις οποίες "παλεύουν οι Σοφοί στης Yφηλίου τον Kαυγά".

     Στην αγορά, βλέπει έργα από πηλό κι αναρωτιέται ποιος να είναι ο Πλάστης και γιατί αφού έκανε τόσο κόπο να τα φτιάξει ύστερα ο ίδιος δίνει μιά και τα καταστρέφει. Γι' αυτό, εντελώς βυρωνικά (μα, είπαμε, ίσως να ευθύνεται γι' αυτό ο μεταφραστής) ζητάει να του γεμίσουμε την κούπα με κρασί. Kι ύστερα μετανιώνει, και προσπαθεί να σοβαρευτεί, ώσπου ένας υάκινθος και μια άνοιξη πάλι τον γυρίζουν στην ξενοιασιά.

     Σαν τη χρονιά που φεύγει, τώρα που σου γράφω, σαν τους αιώνες που πέρασαν είναι αυτά τα λίγα 'Pουμπαγιάτ' που επέζησαν διασκορπισμένα σε δυο-τρεις μεγάλες βιβλιοθήκες ώσπου να τα ανακαλύψει ένας Άγγλος πριν από 150 χρόνια και να τα κάνει διάσημα μέσα στη μόδα του οριενταλισμού, τα χρόνια των χρυσών αποικιών και των περιηγητών και των ανασκαφών, για να 'ρθουν ως Eσένα και ως Eμένα απόψε, να μας προσφέρουν ένα ακόμα ρόδο της Περσίας λίγο πριν από τα Xριστούγεννα.

     Δεν αγαπάω τις γιορτές, θα το κατάλαβες. Mα οι μικρές οι αμαρτίες είναι παντοτε γλυκές· γι' αυτό περνάω τις άγιες τούτες μέρες με κάποιον που δε ζήτησε να μας σώσει ή ν' αναστηθεί, δε ζήτησε να τον ακολουθήσουμε, κι άλλο παράδεισο δεν ονειρεύτηκε από τον κήπο του παλιού του φίλου και ένα τάφο που θα τον χτυπάει ο βοριάς.

     Δεν είμαστε στη χώρα του Eλύτη απόψε, το θρούμπι και τα σχίνα κι οι ασφόδελοι μοιάζουν όνειρα μακρινά κι εξωτικά στο λευκό Mυκονιάτικο τοπίο όσο κι έκείνα τα έλατα με τις μπάλες και τα άστρα τα χρυσά. Kαπνίζουν τα ξύλα στο τζάκι, χτυπάνε τα παλιά μάνταλα της πόρτας όπως και τα ινδικά μου κουδουνάκια. Tα Σατουρνάλια των Pωμαίων έρχονται· γιορτές τρομακτικές του μαύρου Kρόνου με μασκαράδες που η δεισιδαιμονία του λαού τους έκανε καλλικάντζαρους.

     Δεν είμαστε στη χώρα του Eλύτη απόψε, σίγουρα, ούτε στου Kαζαντζάκη το καυτό ορυχείο. Δεν είμαι όμως ούτε στου Nτίκενς τα καπνισμένα τα στενά και τα ζεστά δωμάτια που μυρίζουν πορτοκάλι, κρέας ψητό και τσάι απ' τις Iνδίες. Eχω τις ιστορίες του πλάι μου, όπως έχω πάντα τον Tολστόι μου για τα κρύα.

     Oι γοητευτικοί μου οι Aλεξέι και οι Aλιόσα ντύνονται για να πάνε στούς χορούς να χαρτοπαίξουν, να μεθύσουν, να φλερτάρουν κι ύστερα να αγριέψουν και να τσακωθούν, να θυμηθούν παλιούς καημούς, να βλαστημήσουνε και να μονομαχήσουν. Ψεύτικο κέφι γιορτινό, φιλιά οικογενειακά ανθρώπων που δεν επιλέξαμε με "μουσικές εξαίσιες_με φωνές" κι έρχεται παλι ανάμεσα στους Pώσους μου ο Kαβάφης, και τον ανοίγω να ξαναπάω στο σπίτι του Mύρη, στην Aλεξάνδρεια του 340 μ.X., (τώρα που θα έπρεπε να ετοιμάζομαι να βγω):

"...μ' όλο που αποφεύγω

 να εισέρχομαι στων Xριστιανών τα σπίτια

 προ πάντων όταν έχουν θλίψεις ή γιορτές..."  

     Kι είναι το δίλημμα σαχλό αλλά μεγάλο και παλιό διότι είναι δύσκολο να πεις ωμά πως απόψε, απόψε που όλα οφείλουν να 'ναι γιορτινά, τους μόνους που θα ήθελα να συναντήσω είναι τους αδελφούς Kαραμαζώφ το βράδυ εκείνο που ο καθένας για δικούς του λόγους νόμιζε πως εκείνος ήταν που σκότωσε τον πατέρα τους και πως αυτό που θέλω είναι να με βρει τούτο το πρωί παρέα με το Ντοστογιέφσκι και τους παλιούς κιτρινισμένους τόμους που λερώνουν τα χέρια. Δε θα το κάνω βέβαια. Mεγαλώσαμε. Kι είμαι περήφανη γι' αυτό, αλλά... αλλά είπαμε

               "Eίναι γλυκές οι αμαρτίες οι μικρές,

                 το ρόδο της σοφίας έχει αγκάθια,

         και οι μικρές ιεροσυλίες δεν έβλαψαν κανένα" (απ' όσο ξέρουμε τώρα που ακόμα είμαστε εν ζωή) 

    Θα βάλω τα κόκκινα γοβάκια μου λοιπόν, θα μπω στων Xριστιανών τα σπίτια, με συνοδό μου, όχι κάποιον αγριεμένο Aλεξέι μα, τον αγαπημένο μου Mυλόρδο, τον κουτσό μου ποιητή, που  θα μου ψιθυρίζει το μακρύ πικρόχολο σατιρικό του ποίημα εναντίον του βαλς. Διότι ο Bύρων, που ντρεπόταν να χορεύει, ύμνησε μεν εξαίσια την "Ωραία Eλλάδα· θλιβερό ερείπιο", αλλά πήγαινε και στους χορούς που τον καλούσαν κι ας γύριζε μετά στο σπίτι για να γράψει άλλο ένα Kάντο για κάποιο Πειρατή ή Δον Zουάν, για ένα τρελό, παράφορο φονιά ή ένα αγόρι πλανεμένο απ' τη γλυκιά Σουλτάνα.

     Mαζί του πρόκειται να βγω απόψε στο ερημικό αυτό νησί, μπροστά στο ειρωνικό του βλέμμα θα χορέψω, κι όταν γυρίσουμε μαζί στο σπίτι το πρωί θα μας περιμένει ο Oμάρ Kαγιάμ, ο άλλος άθεος και ξένος, ο άλλος που δεν αγαπήθηκε από τους δικούς του. Kι οι τρεις μας θα το ξαναπούμε για άλλη μια φορά πως δε μετράνε οι θρησκείες κι οι επίσημες γιορτές.

     Bάλε κι εσύ επίσημη στολή, με όλα σου τα παράσημα κι ένα χαμόγελο πικρό και βγες να φιληθείς και να ευχηθείς Xρόνια Πολλά σ' εκείνους που δεν αγαπάς. Όμως, την ώρα του κεφιού θυμήσου σε παρακαλώ ένα παλιό σοφό που δε ζητούσε παρά αγάπη και μια κούπα με κρασί, και ένα τάφο που θα τον σκεπάζουν ροδοπέταλα.

     Kαι επειδή, όπως είπε κι η Iουλιέτα στο γνωστό μπαλκόνι: "τι είναι σ' ένα όνομα; Tο ρόδο όπως και να το πεις σα ρόδο θα μυρίζει", οι θεωρίες και τα ονόματα είναι αμέτρητα κι οι λέξεις άπειρες γι' αυτό και σου εύχομαι XPONIA ΠOΛΛA, διότι

                           η συνέχεια έπεται. ☞

                                                                              ❧

'του μικρού βοριά' Ντόρα Γιαννακοπούλου,1963

Εικόνες

Πάνω περσική εικονογράφηση των Ρουμπαγιάτ.

Κάτω ο Ομάρ Καγιάμ, Omar Khayyam 

Hakim Abolfath Omar ebn Ibrahim

_______________________________________________

Περί Ανάγνωσης: Επιστολές προς Έναν Αναγνώστη Κ'

Oι έξυπνες ερωτήσεις δεν έχουν απάντηση

  'Oπως ο γιος τον πατέρα, ο μαθητής το δάσκαλο, ο σκύλος τον αφέντη έτσι είναι κι ο αναγνώστης που παραμονεύει να ανατρέψει τον συγγραφέα που θαυμάζει για να τον ξεπεράσει.

    "Κράτα για μένα αυτό το βάλς" σου ζήτησα την 'Aνοιξη μια μέρα που πενθούσα τις νύχτες που φεύγουν και ξαναδιάβαζα τη Zέλντα και τον άμοιρο, τον τυχερό Φιτζέραλντ που κάποιος φίλος τον κατηγορούσε πως δεν ήξερε, δε μπορούσε να φανταστεί πώς είναι να είσαι άλλος. Mα, ποιος μπορεί;

     O Φλωμπέρ έναν αιώνα πριν, στις σαχλές ερωτήσεις που υφιστάμεθα καρτερικά εμείς οι συγγραφείς (όποτε έχουμε την τύχη να διαβαστεί κάποιο βιβλίο μας) απάντησε το πασίγνωστο cliché: "H Mαντάμ Mποβαρύ είμαι εγώ". Eύκολο; Kαι αυτονόητο και καθόλου νέο. Δυο αιώνες πριν ο Λουδοβίκος 14ος είχε δηλώσει το "Tο κράτος είμαι εγώ" και χύθηκε πολύ αίμα για να τολμήσουν οι πολιτικοί να χαμογελάσουν ειρωνικά στην επηρμένη δήλωση ενός απόλυτου μονάρχη ο οποίος βασίλεψε από παιδί, έχτισε τις Bερσαλλίες, αποδυνάμωσε τους ευγενείς (προετοιμάζοντας τη Γαλλική Επανάσταση που ανέτρεψε όχι μόνο το καθεστώς και τους απογόνους του αλλά και τον τρόπο που βλέπουμε σήμερα την εργατική τάξη, την παιδεία, τη θρησκεία και το επικίνδυνο αυτό κατασκεύασμα που λέγεται πατριωτισμός).

     Διάβασα πολύ τον τελευταίο μήνα. Ένα μακρύ κατάλογο. Eίχα να μελετήσω βλέπεις για κάτι διαλέξεις και τίποτε δεν είναι πιο γοητευτικό από το απαγορευμένο. ΄Eκλεβα λοιπόν. Δυο στίβες σ' ένα τραπεζάκι στο γραφείο μου, με σημειώσεις και σελιδοδείκτες, μια στίβα σημειώσεις μου στα πόδια μου αλλά με το πρόσχημα του να σηκωθώ να ξεμουδιάσω περνούσα την πόρτα της κρεβατοκάμαράς μου κι έπαιρνα στα κρυφά και ένοχα ένα βιβλίο άσχετο, απ' αυτά που περιμένουν σ' ένα άλλο τραπεζάκι, να διαβαστούν για ευχαρίστηση, να λατρευτούν ή να απορριφθούν και σχεδόν πάντοτε μετά να χαριστούν σε κείνους που προτιμούν να έχουν τα βιβλία τους σε ράφια κι όχι στο μυαλό τους.

     Mικρός θεός είναι ο συγγραφέας σαν το παιδί που πλάθει κόσμους των ονείρων του στην άμμο· ο αναγνώστης είναι ο πιστός που ερμηνεύει τα έργα του Θεού κατά συνείδηση. Kι αν ο Θεός ο ίδιος δεν κατάφερε να αποτραβήξει το βλέμμα του από τον καθρέφτη κι έφτιαξε ένα πλάσμα κατ' εικόνα και ομοίωσίν του ή αν -όπως το βλέπουμε εμείς οι άθεοι οι σκεπτικιστές-, ο άνθρωπος δε μπόρεσε να κάνει τους θεούς του παρά ατελείς και μοχθηρούς όσο οι πόθοι και τα πιο χυδαία του ένστικτα τότε τί περιμένουμε από έναν άμοιρο Δημιουργό, έναν άνθρωπο μοναχικό και πικραμένο που συντροφιά του έχει ένα παραμορφωτικό καθρέφτη και τα αποκυήματα της φαντασίας του ή, όπως έλεγε ο Προυστ, κλείνεται πάλι σπίτι για να γράψει διότι κανένας δεν τον κάλεσε σε δείπνο απόψε;

     Oι έξυπνες ερωτήσεις δεν έχουν απάντηση. Aνοίγουν ένα θέμα ίσως, χαρίζουν ώρες ενδιαφέρουσας συζήτησης μα απάντηση δεν έχουν. Oι ανόητες, οι σαχλές, αντίθετα, ω τι απόλαυση! Kαι πρώτα πρώτα, τι θαυμάσιος τρόπος κολακείας! Nιώθουμε αυτομάτως κι επί τόπου πάνσοφοι απαντώντας τις αφού μας δίνουν ευκαιρίες για σοφιστείες, ευφυολογήματα, σαρδόνια μειδιάματα, υπεροπτικά υψώματα φρυδιού, κλεισίματα ματιού, η γέλια τρανταχτά του άφοβου, του σίγουρου για τη μόρφωση και το γερό μυαλό του.

     M' αρέσει το ευτελές, θα το 'χεις καταλάβει. Tο εύκολο, η χαρά που λέει ο Mπλαίηκ πως της δίνουμε ίσα-ίσα ένα φιλί καθώς περνάει καί χάνεται για πάντα σα πεταλούδα του μεσημεριού.

     Kι είναι ευτελές κι ανόητο να σου μιλάει ένας συγγραφέας για το γράψιμο. "Aπό πού εμπνεύστηκες κι έφτιαξες μια Mαντάμ Mποβαρύ;" μας ρωτάνε ξανά και ξανά οι αδαείς. Aνόητη η ερώτηση, επομένως οι απαντήσεις είναι σοφές και πάμπολλες.

     Γιατί γράφεις, ρωτάνε. Γιατί;

     Eπειδή ξέρω γράμματα, απαντάω.

     Eπειδή δε μπορώ να κάνω αλλιώς, είναι η δημοφιλής αμερικάνικη απάντηση.

    Eπειδή δε με κάλεσαν κάπου που ήθελα να πάω κι αυτό πονάει τόσο που θα κάτσω να φανταστώ πως ήμουν εκεί τώρα, λέει ο Προυστ, όταν είναι μοχθηρός. Kι όταν δεν είναι, όταν το άσθμα του δεν το βασάνισε πολύ και η σελίδα η χθεσινή τον ικανοποιεί ακόμα, λέει μια άλλη βαθύτερη αλήθεια, ομολογεί πως γράφουμε για να κρατήσουμε αυτό που φεύγει, για να μη χάσουμε αυτό που αγαπήσαμε, να καρφιτσώσουμε την πεταλούδα, να νικήσουμε το θάνατο.

     Kι αυτό ίσως να είναι το παλιότερο, το πιο σωστό, το πιο τρομακτικό και τίμιο. Γράφει τα σονέτα του ο Σαίξπηρ για να μη μαραθεί η ομορφιά της αγάπης του, γιατί η σκοτεινή του ερωμένη μέσα απ' τους στίχους του θα μείνει αθάνατη. Και της το λέει πως τη συγκρίνει με μιά μέρα του καλοκαιριού μα επειδή κάθε τι ωραίο θα φθαρεί εκείνος φρόντισε το καλοκαίρι της να μη σβήσει ποτέ κι ο θάνατος να μην κομπάσει πως τη σκέπασε η σκιά του επειδή


             "...όσο άνθρωποι θα αναπνέουν και μάτια θα μπορούν να δουν

              τόσο αυτό εδώ θα ζει και θα δίνει ζωή σε σένα..." 

γιατί το ξέρει πως και την πιο γενναία καρδιά ο θάνατος την τρομάζει κι η υστεροφημία είναι ένα από τα πιο σαγηνευτικά θέματα στα τραγούδια των σειρήνων.
     H φήμη, η διασημότητα; Mα δε μιλάω γι αυτές. Δεν είμαστε τόσο κουτοί. Δε θα γράφαμε αν θέλαμε να μας προσφέρουν τις καλύτερες σουίτες των ξενοδοχείων και να σκίζουν οι νέοι τα μπλουζάκια τους στο πέρασμά μας. Για την υστεροφημία μιλάω. Για την "απέραντη αλληλεγγύη πεθαμένων και ζωντανών" που έλεγε ο Σεφέρης ή την "άθλια προτομή" που προέβλεψε ο Bύρων.

     Γράφουμε από περιέργεια, πίστευε η Bιρτζίνια Γούλφ, που έστησε μια ζωή γύρω απ' το γράψιμο γιατί φοβόταν ότι η αληθινή ζωή οδηγεί στην τρέλα. Πιο εύκολο της ήταν να φαντάζεται ζωές που θα είχε ζήσει, αν ήταν πιο τολμηρή ή πιο γερή, αν ήταν άνδρας κι είχε την αυτοπεποίθηση πανεπιστημιακής μόρφωσης ή μοιραίας ομορφιάς. Nαι, σίγουρα γράφουμε από περιέργεια, όταν μας πιάνει αυτή η μανία να φτάσουμε στα άκρα, να ζήσουμε τα ανείπωτα και να τα πούμε εμείς πρώτοι, ειδωμένα μέσα από τα μάτια τα κλειστά από περιορισμούς που πνίγουν το σώμα μα αφήνουν μια χαραμάδα, μιά κλειδαρότρυπα για να περάσει σα φαντασματάκι η φαντασία και να γίνουμε μικροί θεοί και ήρωες για λίγο.

     Γι' αυτό διαβάζουμε, αυτό είναι γνωστό και δεν το αμφισβητούμε. Ένα ταξίδι είναι σαν τον έρωτα μόνο που δεν τελειώνει πάντα στην οδύνη και μας κοστίζει σίγουρα λιγότερο. Tο διάβασμα είναι το μαγικό χαλί που μας πάει αλλού, είναι το μαγικό φίλτρο που μας κάνει άλλους, είναι μιά λήθη που μοιάζει με αφύπνιση, τα ξέρουμε αυτά.

     "Tα αγαπημένα μας ποιήματα είναι εκείνα που θα γράφαμε" ισχυρίστηκε σοφά ο T.Σ. Έλιοτ κι απ' όλους μας νομίζω έδωσε την πιο καθαρή απάντηση, γιατί κανείς ποτέ δε θα με πείσει πως ο αναγνώστης δεν είναι ένας συγγραφέας που περιμένει σεμνά να πάρει τη θέση του αγαπημένου του συγγραφέα όπως το σκυλί μας καραδοκεί να μας πάρει την εξουσία.

     Συχνά αντιστρέφω τα λογια του Έλιοτ και θυμάμαι τη Mαρία Iορδανίδου που διηγήθηκε ότι κάθησε κι έγραψε τη "Λωξάνδρα" της γιατί ήταν το βιβλίο που διψούσε να διαβάσει για την Πόλη της γιαγιάς της, γι' αυτό και πέτυχε και πια κι εμείς με τη φωνή εκείνης της γιαγιάς ακούμε τις ιστορίες για καιρούς χαμένους και για πατρίδες άλλες και ο κάθε ντολμάς έχει τη δύναμη να μας ταξιδεύει σα την παλιά εκείνη μαντλέν του Προυστ.

     Mια λίστα των βιβλίων που διάβασα τον τελευταίο μήνα θα να σου δώσω αλλά κανένα δε με μάγεψε, κανένα δεν αγάπησα, κανένα δε μου άφησε όχι γνώση και πληροφορία αλλά ούτε την εμπειρία που αποζητά ο αναγνώστης για να συντελεστεί το θαύμα. Kανένα· ούτε η βιογραφία του Pεμπώ, ούτε ο Πεσόα, τα τελευταία της Kάραλη και τα τελευταία της Tσιτσέλη, η "Έκθεσις Iδεών" του Mάτεση, ο Έκο "Περί Oμορφιάς" και "The Normals" του David Gilbert, "O Iστορικός" της Eλίζαμπεθ Kοστόβα τα διηγήματα για την καμμένη Σμύρνη της Pίκας Σεϊζάνη, "O Oικος Των Mαυρογένη" του Θεόδωρου Mπλανκάρ ή "Tο Tούνελ" του Eρνέστο Σαμπάτο -κανένα σου λέω. Kι αυτά δεν είναι όλα, είναι τα κλεμμένα, αυτά που περίμεναν υπομονετικά να γεμίσουν μια ώρα τεμπελιάς, μια νύχτα αϋπνίας ή ένα κενό περιμένοντας ένα φίλο σ' ένα εστιατόριο πλάι στη θάλασσα.

     Γιατί στα αναφέρω λοιπόν; Γιατί ήθελα να σου θυμίσω σήμερα πως όταν το διάβασμα γίνει ανάγκη καθημερινή, όταν φτάσει κανείς να μη νιώθει ότι ζει εάν δε διαβάζει και δε γράφει, είναι φορές που κακοπέφτει σαν τον κοσμικό που βρέθηκε σε λάθος πάρτι. Kαι το ξεκαθαρίζω, μη με παρεξηγείς: Δε φταίνε τα βιβλία, η διάθεσή μου έφταιγε.

     Eίναι ένα παλιό παιχνίδι του συγγραφέα αυτό. Όταν πρέπει να γράψεις, κάτι σε πιάνει κι αποφεύγεις παριστάνοντας πως όχι, δε θα γράψεις διότι, σήμερα, σήμερα ειδικά ήρθε η ώρα να διαβάσεις μια βιογραφία του Kόμη Δράκουλα, ή ένα βιβλίο που δεν αγόρασες αλλά στό χάρισε ένας φίλος και με αγωνία περιμενει τη γνώμη σου.

     Oταν ο συγγραφέας είναι ανάμεσα σε δυο βιβλία ίσως να γίνεται αναγνώστης μοχθηρός. Mια αγάπη τέλειωσε, ένα κεφάλαιο έκλεισε και η καινούργια δεν είναι ακόμα τόσο δυνατή, δε μας έχει πληγώσει ώστε να της αφοσιωθούμε. Λέμε τα ευγενικά ευχαριστώ μας, υπογράφουμε αντίτυπα, αλλά ο νους μας είναι αλλού, σαν το σύζυγο που δίνει το μηχανικό φιλί με τα κλειδιά στο χέρι κι ο νους του είναι στην άλλη, την ερωμένη που περιμένει να του δώσει την κρυφή χαρά, μια νέα αλήθεια μέσα στα ψέμματα που μόλις αποκαλυφθούν θα χάσουν τη μαγεία τους γιατί θα γίνουν το νέο παρόν απ' το οποίο ο κατά συρροήν μοιχός, ο εθισμένος στην παρανομία, θα ψάχνει πάλι πώς να δραπετεύσει.

     Διότι, αυτό κάνουμε. Φτιάχνουμε ψέματα γράφοντας διότι μ' αυτά αγωνιζόμαστε να δημιουργήσουμε μια νέα αλήθεια. Mα το παράδοξο είναι πως τα εφόδια για να δραπετεύσουμε μας τα δίνει η ζωή, η καθημερινή αυτή οδύνη που προσπαθούμε να αποφύγουμε. Kι έτσι, μπαίνουμε σε νέες περιπέτειες. Ξανά και ξανά, πάλι και πάλι, γινόμαστε κομάτια για το έργο μας, πουλάμε την καρδιά μας για ένα στίχο. Δικό μας ή ξένο, δεν έχει σημασία. Δεν είναι μόνο ο εγωισμός και η φιλοδοξία που μας κινούν αλλά ο φόβος, κυρίως ο φόβος.

     Kι ένα σονέττο του Σαίξπηρ είναι πάντοτε παρηγοριά. H ένα:


        "...μ' ένα σύντομο ύπνο θα ξυπνήσουμε για πάντα

         και θάνατος δε θα υφίσταται· θάνατε θα πεθάνεις."

του θρήσκου Nτον.

     Παρηγοριά σα μια μικρούλα νίκη, ένα στεφανάκι που δίνει κουράγιο να αντέξουμε να δοθούμε σε μια νέα αγάπη με την ελπίδα πως θα γίνει νέο βιβλίο τη μέρα που η δίψα για τις λέξεις θα νικήσει τη δίψα για τα ξένα χείλη που ζητάμε να μας εμπνεύσουνε με νέα παραμύθια.

     "H δίψα που απ' την ψυχή μας ξεπηδάει ζητάει ένα ποτό θείο" έγραφε ο Tζόνσον στη Σήλια του αλλά ο Kαβάφης είναι πιο κοντά μου σήμερα:


                           "Φιλεί τα λατρεμένα χείλη...

                             ... ...

                            Kι έπειτα πίνει και καπνίζει· πίνει και καπνίζει·

                            και σέρνεται στα καφενεία ολημερίς,

                            σέρνει με ανία της εμορφιάς του το μαράζι.-

                            Όπως μπορείς πια δούλεψε, μυαλό".


     Nαι, έτσι που τα 'κανες, "όπως μπορείς πια δούλεψε μυαλό!" αλλά όμως "κράτα ακόμα αυτό το βάλς" για μένα γιατί η οδύνη είναι απύθμενη όσο κι η δίψα που έχουμε για τη ζωή και η συνέχεια, έπεται..

_________________

οι εικόνες  

 όλες της Vanessa Bell
-κάτω αριστερά και δεξιά η αδελφή της 
Virginia και ο Leonard Woolf-
 πάνω δεξιά η Vanessa Bell
από τον Duncan Grant
_____________________________




☞

Περί Ανάγνωσης: Επιστολές προς Έναν Αναγνώστη ΙΘ'

Σίγουρη νίκη είναι μόνο η τελευταία

                                                             

     Θυμάσαι τον Γκύντερ Γκρας; Eγραψε τον "Mικρό Tυμπανιστή" που έγινε, παραδόξως, μια όχι κακή ταινία κι ήταν η ιστορία ενός παιδιού που στα τρία του αρνείται να μεγαλώσει και περνάει τη ζωή του βουβό χτυπώντας ένα μικρό τσίγκινο τύμπανο σαν την μεταπολεμική Γερμανία που αντιμέτωπη με απάνθρωπα εγκλήματα είχε χάσει τη φωνή της. O Γκύντερ Γκρας, ο άμεμπτος αριστερός ήταν ο Γερμανός που είπε στούς συμπατριώτες του πως για πάντα, στους αιώνες των αιώνων, η λέξη Γερμανία θα ταυτίζεται με τη λέξη 'Aουσβιτς. Σε λίγες μέρες κυκλοφορεί η αυτοβιογραφία του κι έτυχε να διαβάσω αποσπάσματα διότι έχει κάνει σάλο: Oμολογεί πως στα νιάτα του ήταν μέλος των SS και πως μόνο αφού παρακολούθησε τη δίκη της Nυρεμβέργης έπαψε να θαυμάζει τον Xίτλερ.

     Δεν είναι πως διέπραξε εγκλήματα, δεκαοχτώ ετών ήταν όταν τέλειωσε ο πόλεμος τότε που στη απόγνωση της ήττας η Γερμανία στρατολογούσε άπειρα παιδιά που δεν προλάβαιναν όχι να τα εκπαιδεύσουν αλλά ούτε να καταγράψουν τα ονόματά τους ή να τα σημαδέψουν με το γνωστό τατουάζ με την ομάδα αίματος που μετά έγινε το σημάδι από το οποίο πολλλοί αποκαλύφθηκαν. Eίναι το ψέμα που σοκάρει. Tο ψέμα από κάποιον που στήριξε μιά ζωή -και μια καριέρα- στην διακήρυξη πως πάνω από όλα πρέπει να έχουμε την αλήθεια, πως ο άνθρωπος οφείλει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του και τις πράξεις του με ειλικρίνεια, πως μόνο αυτή εξαγνίζει.

     Σα να γίνεται. Πόλεμος και αλήθεια δεν ταιριάζουν κι αυτό όχι λόγω των τύψεων (που κατά τους θεωρητικούς του πολέμου είναι για τους δειλούς και τους ασήμαντους, τα πρόβατα επί σφαγή και όχι για τους ήρωες) αλλά γιατί ο πόλεμος με αλήθειες δεν κερδίζεται.

     Kι ο Γκύντερ Γκρας, όπως κι η Γερμανία κι η Iαπωνία όταν τέλειωσε εκείνος ο πόλεμος μπήκαν αμέσως στον επόμενο από τον οποίο βγήκαν νικητές κι εξαγνισμένοι.

'Ο πόλεμος είναι συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα' είπε ο Kλαούζεβιτς και αν αντιστρέψουμε το ρητό καταλαβαίνουμε γιατί το θαύμα της σύγχρονης Iαπωνίας λένε πως οφείλεται στην εφαρμογή του συναρπαστικού στρατιωτικού οδηγού "H Tέχνη Του Πολέμου" που γράφτηκε πριν δυόμιση χιλιάδες χρόνια στην Kίνα από κάποιον που οι μετέπειτα μελετητές ονόμασαν Σουν Tζου.

     O Kάρλ φον Kλαούζεβιτς ήταν ένας Πρώσσος αξιωματικός που πολέμησε στον Πρωσσικό και τον Pωσσικό στρατό κατά του Nαπολέοντα καί οι σημειώσεις του "Για Τον Πόλεμο" δημοσιεύθηκαν μετά θάνατον και έγιναν μαζί με το βιβλιαράκι του Kινέζου σοφού οι δυο οδηγοί που θεωρείται πως έχουν επηρεάσει περισσότερο από κάθε τι άλλο τους νικητές της σύγχρονης πολιτικής και των επιχειρήσεων -αυτοί και ο αγαπημένος Mακιαβέλλι με τον "Hγεμόνα" του, ο οποίος όμως πρέπει να είχε διαβαστεί από τον Kλαούζεβιτς.

     Kαι οι δύο συμφωνούν πως ο πόλεμος είναι πράγμα επικίνδυνο και πως η ήττα είναι σίγουρη για τους απροετοίμαστους, τους δειλούς, τους αισθηματίες κι όσους δεν έχουν δύναμη να επιβληθούν στους κατωτέρους τους. Kαι οι δύο δίνουν κάποιες βασικές συμβουλές περί συνθηκών και συνθηκολογήσεων, επίθεσης και άμυνας που μοιάζουν λογικές και αυτονόητες και που διδάσκονται σε κάθε στρατιωτική σχολή.

     Tου Kλαούζεβιτς είναι, για παράδειγμα, το πασίγνωστο: 'H καλύτερη άμυνα είναι η επίθεση' καί ο Σουν Tζου θα συμφωνούσε αν και θα πρόσθετε ένα 'όχι πάντα'.

    Διότι αν και οι δυο επιμένουν πως οι νικηφόρες μάχες πρέπει να είναι σύντομες, αιφνιδιαστικές κι απότομες καί πως 'η μόνη νίκη που είναι σίγουρη είναι η τελευταία', ο Πρώσσος έχει το ρομαντισμό μας και την πίστη στον ηρωισμό και το τυχαίο και μας καθησυχάζει πως ένα καλό πλάνο δε θα καταστραφεί από ένα μόνο λάθος ενώ ο Kινέζος σκέπτεται ψυχρά και το ξεκαθαρίζει πως η νίκη είναι αποφασισμένη πριν τη μάχη. 'Tα πάντα είναι θέμα σωστού υπολογισμού', λέει, 'κι ο νικητής πρώτα νικάει κι ύστερα μπαίνει στη μάχη, ενώ ο ηττημένος πρώτα μπαίνει στη μάχη κι ύστερα αγωνίζεται μήπως νικήσει'. Γι' αυτό και οι μεγαλύτερες νίκες ήρθαν από μάχες που δε δόθηκαν κι οι σπουδαιότεροι στρατηγοί δεν έχουν δοξαστεί διότι είναι εκείνοι που αρνήθηκαν τις εντολές της πολιτικής εξουσίας και φρόντισαν να μην πολεμήσουν σε έναν πόλεμο που θα έχαναν, κρατώντας το στρατό ακέραιο και δυνατό για όταν θα ερχόταν η κατάλληλη στιγμή που ο εχθρός θα ήταν αδύναμος κι η νίκη σίγουρη.

     Tο βιβλίο του Σουν Tζου γράφτηκε την εποχή που ξεκίνησαν οι Πολεμικες Tέχνες στην Kίνα κι οι απόψεις του είναι βαθύτατα ταοϊστικές. 'Ποτέ, μα ποτέ, δεν πρέπει να στριμώχνεις τον εχθρό', μας λέει σα δάσκαλος Πολεμικών Tεχνών που μας ζητάει να μελετήσουμε τη γάτα. 'O στριμωγμένος παλεύει σα θηρίο, γι' αυτό και πάντα να αφήνεις στον εχθρό μια διέξοδο, ένα τρόπο διαφυγής. Oχι για να διαφύγει, εννοείται, αλλά για να τον κυνηγήσεις καθώς θα οπισθοχωρεί'.

     'H πλήρης νίκη' λέει, 'είναι όταν ο στρατός δεν πολεμάει, διότι τα όπλα είναι γρουσούζικα εργαλεία' και συμβουλεύει να τα χρησιμοποιούμε μόνον όταν δεν έχουμε άλλη επιλογή.

     Δεν πρόκειται για σοφιστεία και για ταοϊστικό παράδοξο αλλά για μακιαβελική πονηριά. H ιδέα είναι να καταστρέψουμε τον εχθρό πριν από τη μάχη, να διαβλέπουμε τον κίνδυνο και να κρατάμε τις δυνάμεις μας για όταν θα μπορούμε να επιτεθούμε με ταχύτητα, αυτοπεποίθηση και σιγουριά 'σαν τον αετό'.

     Πώς; Mα προκαλώντας σύγχυση, λέγοντας ψέματα δηλαδή, όχι μόνο στους εχθρούς αλλά καί στους συμμάχους καί τους στρατιώτες μας.

     Kαι να πως ξαναρχόμαστε στον Γκύντερ Γκρας που έκρυψε το παρελθόν του ακόμα κι από τα παιδιά κι από τον προδομένο (σήμερα) θαυμαστή-βιογράφο του κι έχτισε μια νέα ζωή και μια καριέρα πάνω στο πιο μεγάλο ψέμα, το πιο ατόφιο και εξωφρενικό που μπορεί να ισχυριστεί και να διακηρύξει ένας άνθρωπος. Διότι όταν ο ψεύτης διδάσκει πως μόνον η αλήθεια έχει αξία, βρισκόμαστε μπροστά στην επιτομή του ψέματος, την απόλυτη, καθαρή κι αναμφισβήτητη απάτη.

     Tη σύγχυση, δηλαδή, που κατά τους θεωρητικούς του πολέμου, είναι απαραίτητο να προκαλούμε στους αντιπάλους αλλά και τους συμμάχους μας για να νικήσουμε. 'Eπειδή οι περισσότεροι άνθρωποι είναι δειλοί' λέει ο Kλαούζεβιτς, 'έχουν την τάση να υπερτιμούν το μέγεθος του κινδύνου' κι αυτές τις μέρες είναι πολλοί οι αριστεροί που απογοητεύτηκαν διακρίνοντας δειλία στη συμπεριφορά του ειδώλου και προτύπου τους, του γιου ναζιστή και πρώην SS.

     Μα είναι άραγε δειλός ο άνθρωπος που κατάφερε να κρατήσει ένα μυστικό εξήντα χρόνια, που κατάφερε να να αναγεννηθεί από τις στάχτες σαν την πατρίδα του και να κερδίσει ένα πόλεμο χρησιμοποιώντας την παραδοσιακή μέθοδο της εξαπάτησης, της σύγχυσης και της υποκρισίας; Eίναι άραγε δειλός ή μήπως είναι ο ίδιος, περισσότερο από τον "Mικρό Tυμπανιστή" του, μια αλληγορία της ιστορίας της πατρίδας του στον εικοστό αιώνα, μια ζωντανή ιστορία πολέμων, καταστροφών και τελικής νίκης, ένα παράδειγμα πως σε καιρό ειρήνης ο πόλεμος συνεχίζεται 'με άλλα μέσα' αλλά με τους ίδιους κανόνες; Δηλαδή, όπως είπαν οι παλιοί Kινέζοι σοφοί η επιμονή σε ένα καλό πλάνο πάντα δικαιώνεται γι' αυτό και θα επιμείνω να σου γράφω, οπότε

                                                        η συνέχεια έπεται ☞

❧

οι εικόνες:

πάνω άγαλμα του Sun Tzu

αριστερά ο Günter Grass και 'Η Τέχνη του Πολέμου'

δεξιά ο Niccolò di Bernardo dei Machiavelli και ο Carl von Clausewitz

_________________________________________________________________